Home Algemeen Algemeen Ziek door de nachtdienst

Ziek door de nachtdienst

2752
2

Advies Gezondheidsraad 2017

Eind 2017 verscheen het advies van de Gezondheidsraad over de gezondheidsrisico’s die kunnen ontstaan door nachtwerken. Kunnen werknemers iets met de conclusies en aanbevelingen uit het rapport? En zijn er consequenties voor wetgeving en of CAO’s?

Het advies van de Gezondheidsraad(1)  is het antwoord op door de Minister Sociale Zaken en Werkgelegenheid gestelde vragen. Op basis van de gezondheidseffecten geeft de Gezondheidsraad een aantal adviezen.  Het rapport is opgesteld door de Commissie nachtwerk en gezondheidsrisico’s, hierna ‘de commissie’. De in dit artikel opgenomen infographics uit het rapport geven de gezondheidseffecten weer van nachtwerk met hun oorzaken. De details kunt u vinden in het rapport zelf en in het bijbehorende achtergronddocument(2).
De vraag is: Kunnen werknemers iets met de conclusies en aanbevelingen uit het rapport? En hebben die consequenties voor wetgeving en of CAO’s?

Borstkanker

Met betrekking tot borstkanker komt de commissie terug op het in 2006 gegeven advies(3) dat er een verband is tussen langdurige nachtarbeid en borstkanker. De conclusie is nu dat eenduidig bewijs ontbreekt over het bestaan van een verband tussen langdurig nachtwerk en het risico op borstkanker. Er loopt weliswaar experimenteel onderzoek met onder meer proefdieren. Dat wijst er mogelijk op dat verstoring van de interne biologische klok de ontwikkeling van borsttumoren bevordert. Maar wat dit voor de mens betekent, is nog niet opgehelderd. In Nederland verwacht men meer duidelijkheid van de Nightingale Studie, waaraan 60.000 vrouwen meedoen. Resultaten daarvan zullen nog enkele jaren op zich laten wachten.

Bewijs voor de relatie tussen gezondheidsproblemen en nachtwerk

Diabetes, hart- en vaatziekten, metaboolsyndroom

Er is sterk bewijs voor een hoger risico op diabetes mellitus (type 2) en hart- en vaatziekten voor nachtwerkers. Op basis van beschikbare onderzoeksgegevens is geschat dat van de 100 nachtwerkers die uiteindelijk diabetes ontwikkelen, er 21 gevallen te wijten zijn aan nachtwerk. Naar schatting 23 van de 100 gevallen van hart- en vaatziekten onder nachtwerkers zijn te wijten aan nachtwerk. Dat betekent 7 respectievelijk 8 procent meer kans op deze ziekten dan werkers die niet in de nacht werken. Dit geldt voor nachtwerkers die veertig jaar nachtdiensten hebben verricht. De risico’s worden kleiner bij minder jaren nachtwerk.

Zwak bewijs is er voor een hoger risico op metaboolsyndroom. Dit krijgen patiënten als bij hen tenminste drie van de vijf risicofactoren voor diabetes en hart- en vaatziekten aanwezig zijn: obesitas, hoge bloeddruk, een laag HDL-cholesterolgehalte en een verhoogd glucose- of triglyceridengehalte in het bloed.

De commissie geeft ook aan dat deze aandoeningen mede samenhangen met een ongezonde leefstijl, zoals slechte eetgewoonten en te weinig lichaamsbeweging. Maar nachtwerkers hebben vaker dan gemiddeld overgewicht of zelfs obesitas. De waarschijnlijke oorzaak daarvan is dat in de nacht de glucose- en vethuishouding van nature minder actief is dan overdag. Eten in de nacht kan daardoor leiden tot veranderingen in lichaamsgewicht en een hogere glucosespiegel in het bloed dan overdag.

Slaapstoornissen/ -problemen

Het rapport onderscheidt slaapstoornissen door nachtwerk (shift work disorder ofwel SWD) en slaapproblemen. Over de slaapstoornissen die nachtwerk mogelijk veroorzaakt kan de commissie geen harde uitspraak doen.
Slaapproblemen zijn een onderdeel van SWD. Daarover meldt de commissie dat er een sterk bewijs is dat nachtwerk leidt tot problemen met slaap. Het gaat dan onder meer om slecht (in)slapen, te kort slapen, slapeloosheid en aanverwante problemen zoals slaperigheid tijdens de nachtdienst en vermoeidheid.

Door deze slaapproblemen bij nachtwerkers ontstaat het risico dat ze minder oplettend zijn en het concentratievermogen afneemt. Medewerkers maken vaker fouten tijdens het werk en dat komt ook de veiligheid niet ten goede. Het risico op werkgerelateerde ongelukken en verwondingen door slaaptekort is naar schatting 35 procent hoger dan bij normale slaapduur. Bij een verminderde slaapkwaliteit is het risico 46 procent hoger dan bij een normale slaapkwaliteit.

Er is te weinig onderzoek bekend om conclusies te kunnen trekken andere mogelijke nadelige gezondheidseffecten in relatie tot nachtwerk. Dan gaat het om andere typen kanker, problemen met de zwangerschap, sociaal welbevinden en maag-darmklachten.

De werking van de circadiane klok in het menselijk lichaam

Maatregelen

De commissie noemt een aantal maatregelen waarmee werknemers zich kunnen beschermen tegen de gevolgen van nachtwerk:
– Beperk nachtwerk zoveel mogelijk tot werkzaamheden die niet op andere tijdstippen zijn uit te voeren.
– Voor de aanpak van slaapproblemen verwijst de commissie naar het eerste advies van de Gezondheidsraad over preventieve maatregelen(4). Het gaat dan om:

    * het hanteren van een voorwaarts roterend ploegendienstrooster om de slaapproblemen te voorkomen, en

* het introduceren van een korte slaap tijdens de nachtdienst om de slaperigheid te verminderen.

– Diabetes type 2 en hart- en vaatziekten komen onder de hele bevolking veel voor. De risicofactoren hangen ook samen met leefstijl- en omgevingsgebonden kenmerken die los staan van het verrichten van nachtwerk. Preventieve maatregelen die de werkgever op de werkplek kan inzetten zullen daardoor slechts beperkt effectief zijn.
– Nog onduidelijk is of het voedingspatroon, zoals het tijdstip van eten, van invloed is op nadelige gezondheidseffecten voor de in de nacht werkende mens.

Arbeidstijdenwet

De commissie geeft aan dat het effect van de Arbeidstijdenwet (ATW) niet te beoordelen is. Wel adviseert de commissie om de component ‘duur van nachtwerk’ op te nemen in de ATW. Zij laat zich echter niet uit over hoe lang de ‘duur van nachtwerk’ maximaal zou mogen zijn.
De commissie benadrukt wel dat het vanuit gezondheidskundig oogpunt bij nachtwerk niet alleen zou moeten gaan om de formele werktijden. De woon-werktijden horen daar ook bij, omdat deze eveneens bijdragen bij aan de verstoring van het circadiaans ritme.

Wetgeving

De ATW verplicht de werkgever tot het inventariseren en evalueren van de risico’s (RIE) van werk- en rusttijden. Vaak zijn arbeids- en rusttijden nog een ondergeschoven kindje in de RIE. Zeker voor bedrijven en instellingen waar nachtwerk plaatsheeft is er reden hier naar te kijken. Minimaal moet in de RIE staan hoe zij op de werkvloer omgaan met de gezondheidskundige onderzoeken (zie verderop onder PAGO).
De minister heeft inmiddels de Tweede Kamer geïnformeerd over het advies van de Gezondheidsraad en haar reacties daarop(5). Zoals te verwachten viel, ziet de minister geen aanleiding op grond van de adviezen iets aan de Arbeidstijdenwet te veranderen. Nederland kent al veel beperkende bepalingen, vaak meer dan in andere landen. Dat blijkt mede een belemmering om er nog meer beperkende bepalingen aan toe te voegen. De ‘duur van de nachtarbeid’ wordt in de ATW nu alleen jaarlijks begrensd. Dat is in meer Europese landen een regel. De minister vindt het onuitvoerbaar om werkgevers verantwoordelijk te stellen voor werkcondities die de gehele loopbaan van een werknemer betreffen.

Sociale partners

Het zal dan ook niemand verbazen dat het FNV het rapport teleurstellend vindt(6).

Het advies van de commissie over de roosters zou dan ook verder mogen gaan, bijvoorbeeld:
– de definitie van nachtdienst terug-brengen naar werk tussen 00:00 en 06:00 uur
– zo weinig mogelijk nachtdiensten  en beter niet meer dan drie achter elkaar
– ochtenddiensten niet vroeger dan 06:00 uur laten beginnen
– nachtdiensten niet later dan 00:00 uur laten beginnen
– een langere rust inbouwen na twee achtereenvolgende nachtdiensten

De enige mogelijkheid is dat vakorganisaties de genoemde punten inbrengen in het cao-overleg over werktijden. Een aanknopingspunt daarvoor biedt de mening van de Gezondheidsraad over het woon-werkverkeer bij nachtdiensten. Dat zou naar haar oordeel tot de nachtdienst moeten worden gerekend.

Verstorende invloed van nachtwerk

PAGO

In het Arbobesluit staat dat een werknemer van de werkgever een arbeidsgezondheidskundig onderzoek moet kunnen krijgen alvorens hij in de nacht gaat werken. De Arbowet regelt voor iedere werknemer het periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO). De commissie had hier wel wat meer nadruk op kunnen leggen en wellicht een advies kunnen geven hoe dit in te richten met het oog op nachtwerk. De FNV heeft in 2012 een specifiek op nachtarbeid ingerichte vragenlijst⁸ ontwikkeld die daarvoor te gebruiken is. Een regel in de ATW bepaalt dat, als het nachtwerk voor de werknemer gezondheidsproblemen oplevert, de werkgever ander werk (dus geen nachtwerk) moet aanbieden. De gezondheidsproblemen moeten dan wel uit arbeidsgezondheidskundig onderzoek zijn gebleken.

Verandering van regels over nachtwerk zal dus eerder moeten voortkomen uit het overleg tussen werkgevers en werknemers dan dat hierover van de overheid iets te verwachten valt. Veel regels in cao’s zijn onder druk van de toenemende flexibilisering van de arbeid de laatste jaren teruggedrongen tot de grenzen van de ATW. Ook afspraken over hoe gezondheidskundig onderzoek te organiseren is zouden deel kunnen uitmaken van een cao-afspraak.

Dit artikel is geplaatst in Vakblad Arbo nr 1,2, 2018, Vakmedianet

(1) Gezondheidsrisico’s door nachtwerk. Den Haag: Gezondheidsraad, 2017; publicatienr. 2017/17.
(2) Gezondheidsrisico’s door nachtwerk. Achtergronddocument bij het advies Gezondheidsrisico’s door nachtwerk. Den Haag: Gezondheidsraad, 2017; publicatienr. 2017/17A.
(3) Gezondheidsraad. Nachtwerk en borstkanker: een oorzakelijk verband? Den Haag: Gezondheidsraad 2006; Publicatienr. 2006/15.
(4) Gezondheidsraad, Nachtwerk en gezondheidsrisico’s, Mogelijkheden voor preventie, Nr. 2015/25, Den Haag, 10 november 2015
(5) Kamerbrief 18 december 2017, Adviezen Gezondheidsraad gezondheidsrisico’s door nachtwerk
(6) Standpunt FNV over Nachtwerk
(7) Zie Nachtdienst en de PAGO/PMO ( http://www.arbeidstijden.com/2012/11/nachtdienst-en-de-pagopmo.html )

Ziek door de nachtdienst
4.7 (94.29%) 7 beoordeling(en)

2 REACTIES

  1. Mijn reactie op dit artikel op LinkedIn

    Wordt eens wakker allemaal!!!!
    Heel goed dat er weer aandacht is voor wisseldiensten/nachtdiensten/ gezondheidschade/
    Het is een complexe materie. Met veel belangehebbenden.
    In de eerste plaats zou ik zeggen: geef de ambulance medewerkers de gelegenheid om hun wisseldienst arbeid zo gezondheidschadevrij mogelijk te doen. Voor nu en in de toekomst. Er is zoveel wetenschap omtrend rusttijden/ roostering / omstandigheden.
    Als je beseft dat de ambulance medewerker zo om en nabij 50% van zijn of haar cogitieve vermogen kan gebruiken tijdens de hulpverlening(ongeveer gelijk aan 3 biertjes) in de nacht. Dan zou je willen dat die ambulanceverpleegkundige/medewerker(ster) onder de meest optimale omstandigheden hulp kan verlenen. Misschien wel voor jouw doodziek(e) kind, moeder, oma, dierbare …….
    Of zichzelf in gevaar brengt door in alle overmoed(3bier), in een onveilige situatie te stappen of te rijden.
    We moeten zuinig zijn op onze nachtwerkers, het worden er steeds minder!

Comments are closed.